De Belgische Antarctische expeditie van 1897-1899 was legendarisch. Tijdens deze expeditie bezocht Adrien de Gerlache als eerste de zeestraat die nu zijn naam draagt, maar komt de Belgica ook vast te zitten in het pakijs. Pas 13 maanden later wist de bemanning het schip uit het ijs te bevrijden en kon de terugreis beginnen.
.jpg)
Adrien de Gerlache werd op 2 augustus 1866 geboren in Hasselt als zoon en kleinzoon van een oud officierengeslacht. Als vlijtig student beslist hij op zijn 16 om bij de marine te gaan. Niet naar de zin van zijn vader Auguste. Hierop kiest Adrien voor toegepaste wetenschappen. Voor hem een uitstekend opstapje naar exacte wetenschappen die naar zijn aanvoelen nuttig kunnen zijn voor een toekomstige carrière op zee. De lokroep van de zee is groot.
’s Zomers werkt hij als matroos op trans-Atlantische passagiersschepen. Zo doet hij ervaring op zee op. Twee jaar later, in 1885, aanvaardt zijn vader uiteindelijk zijn beroepskeuze en kiest Adrien voor de zeemacht. Vijf jaar lang maakt hij talrijke reizen op de Noordzee, de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee op Belgische, Amerikaansen Noorse en Nederlandse zeeschepen. Hij doorstaat het harde leven van een matroos en maakt zelfs een schipbreuk mee in de zuidelijke Atlantische Oceaan. Zijn schip, de Engelse driemastbark Craigie Burn moet hierdoor toevlucht zoeken in Montevideo.
Op 1 oktober 1890 wordt Adrien de Gerlache benoemd tot luitenant. Hij krijgt een baan op de veerbootlijn Oostende-Dover en in 1884 vervoegd hij de dienst der visserijwachtboten. Hij oefent deze jobs echter uit zonder veel enthousiasme. Adrien droomt van een avontuurlijker leven...
Adrien de Gerlache werd beroemd door zijn leiding over de Belgische Antarctische Expeditie van 1897 tot 1899 met het expeditieschip Belgica. Het was een baanbrekende onderneming en markeerde een belangrijke mijlpaal in de geschiedenis van de Antarctische exploratie.
Voorbereiding
De expeditie werd mogelijk gemaakt door een mix van overheids- en private steun. De Belgische staat leverde een belangrijke subsidie van ongeveer 100.000 Belgische frank, terwijl de Société Royale Belge de Géographie, rijke burgers en industriëlen de resterende middelen bijdroegen via fondsenwerving en donaties. Commerciële sponsors en bedrijven voorzagen in scheepsbenodigdheden en uitrusting die nodig was. Het grote publiek droeg bij via tentoonstellingen en evenementen die Adrien de Gerlache organiseerde. Zo kwam een totale begroting van zo’n 300.000 tot 400.000 Belgische frank bijeen, waarmee het eerste Belgische poolavontuur kon worden uitgevoerd.
Een gepast schip
Voor zijn expeditie moest Adrien de Gerlache een gepast schip vinden. Zijn keuze hiervoor viel op een Noors walvisschip met de naam Patria. Het was ontworpen als stoomschip, geschikt voor zware zeeën maar niet specifiek voor poolgebieden. Het werd in 1896 aangekocht en aangepast voor onderzoek in de poolgebieden. De romp werd versterkt voor ijsomstandigheden en er werden laboratoria en opslagruimtes voor wetenschappelijke uitrusting voorzien. Adrien de Gerlache herdoopte het robuust schip tot MV Belgica. De Belgica werd tentoongesteld in het Amerikadok in Antwerpen. Het grote publiek kon de apparatuur, sleeën, tenten, ski’s, kledij en sneeuwschoenen voor de expeditie bewonderen en aan boord gaan.
Een internationale bemanning
Adrien de Gerlache stelde een internationale bemanning samen van 19 man, waaronder enkele opmerkelijke figuren zoals de Roemeense natuuronderzoeker Emil Racovitza, de Poolse wetenschapper Henryk Arctowski en de Amerikaanse scheepsdokter Frederick Cook. Maakte ook deel uit van de bemanning: de Noor Roald Amundsen, die later als eerste ooit de Zuidpool zou bereiken.
Doel van de expeditie
De belangrijkste doelstellingen van de expeditie waren het verkennen van onbekende gebieden in Antarctica, het verzamelen van wetenschappelijke gegevens over het klimaat, de geologie, de biologie alsook het bereiken van de zuidpoolcirkel. De expeditie vormde het begin van de heroïsche tijd van Antarcticaverkenningen.
De Belgica vertrok op 16 augustus 1897 vanuit Antwerpen en bereikte begin 1898 de zuidpoolcirkel. Vervolgens deed de expeditie Madeira, Rio de Janeiro en Montevideo aan. In Rio de Janeiro voegde Frederick Cook zich bij de expeditie.
Op 22 januari 1898 belandde de Belgica in een zware storm. Door de hevige regen vermengde het kolenstof zich met water, waardoor de spuigaten verstopt raakten. De Noorse matroos Carl August Wiencke kreeg samen met Johansen de opdracht om deze vrij te maken. Hij stond er echter om bekend roekeloos te werk te gaan en zich zonder veiligheidstouw overboord te begeven. Ook deze keer klom hij zonder zich vast te maken over de scheepsrand. Op datzelfde moment sloeg een hoge golf tegen het schip, die hem meesleurde de zee in. Met gevaar voor eigen leven bond kapitein Georges Lecointe een touw rond zijn middel en sprong Wiencke achterna. Lecointe kon Wiencke net beetgrijpen, maar de kracht van de zee zorgde ervoor dat hij de matroos moest loslaten. Uiteindelijk loste ook Wiencke de lijn, waarna hij verdronk.
Als eerbetoon werd door de bemanning een eiland in de Palmer Archipel genoemd naar de verdronken matroos, Wiencke Eiland.
In januari 1898 bereikte de Belgica de kust van Grahamland. Toen het schip tussen Grahamland en een lange reeks van eilanden doorvoer, noemde de Gerlache de doorgang Détroit du Belgica, naar zijn schip. Later werd deze doorgang naar hem vernoemd: de Gerlache Straat. De komende weken kregen een 30-tal nieuw ontdekte baaien, schiereilanden en nunataks een Belgische naam zoals Antwerpen Eiland, Gent Eiland, Vlaanderen Baai...
Op 28 februari 1898 kwam de Belgica vast te zitten in het ijs van de Bellingshausenzee nabij Peter I Eiland, waar het een jaar zonder beweging zou blijven vastzitten. Dit maakte de Belgica tot het eerste schip dat ongepland overwinterde in de Antarctische wateren. De bemanning moest maandenlang overleven onder barre omstandigheden, waaronder bittere kou en voedseltekort. Bovendien begon niet veel later ook de zogenaamde poolnacht. Van 17 mei 1898 tot 23 juli 1898 moest de bemanning het doen zonder zonlicht. Deze uitdagingen hadden niet alleen een fysieke impact, maar veroorzaakten ook mentale stress door het isolement en de onzekerheid.
Tekenen van scheurbuik verschenen bij de bemanningsleden door een gebrek aan vitamine C. Kapitein Lecointe en commandant de Gerlache werden zo ziek dat ze hun testament opmaakten. Enkele bemanningsleden vertoonden tekenen van een psychische stoornis en de moreel was enorm laag. De situatie vereiste inventiviteit en vastberadenheid. Frederick Cook, de scheepsarts, speelde een cruciale rol. In maart 1898 begon Danco echter last te krijgen van ademhalingsproblemen. Op 5 juni 1898 overleed hij aan een hartziekte. De expeditieleden noemden land naar hun overleden vriend: Danco Eiland en de Dancokust.
Dokter Cook spoorde de bemanning aan om pinguïn- en zeehondenvlees te eten. Adrien de Gerlache vond de smaak van zeehonden- en pinguïnvlees aanvankelijk maar niets. De scheepsdokter hield de mannen ook fysiek actief door hen te laten werken op het ijs en dagelijkse oefeningen te doen. Ondanks de ontberingen zette een deel van de bemanning hun wetenschappelijke werk voort. Onder leiding van Racovitza en Arctowski werden weerpatronen op Antarctica bestudeerd, biologische stalen verzameld en astronomische waarnemingen gedaan.
In januari 1899 begonnen de temperaturen te stijgen, maar bleef het schip gevangen in het pakijs van de Bellingshausenzee. De bemanning besefte dat ze niet vanzelf zouden vrijkomen en dat nog een overwintering fataal zou zijn. Er werd beslist een kanaal door het ijs uit te graven, zodat de Belgica opnieuw open water kon bereiken. Met zagen en bijlen werden enorme ijsblokken losgemaakt en met mankracht verplaatst. Soms werden springstoffen gebruikt om de dikke ijslaag te breken. Na weken van intensief werk slaagde de bemanning erin een doorgang naar open water te creëren. Uiteindelijk, op 15 februari 1899, kwam het schip los. De terugreis kon beginnen. Negen maanden later, op 5 november 1899 bereikte het schip opnieuw Antwerpen.
De overwintering van de bemanning van de Belgica wordt beschouwd als een heroïsche prestatie en een keerpunt in de geschiedenis van poolonderzoek. Zowel de fysieke als mentale doorzetting van de bemanning werd getest én bewezen.
Ondanks de ontberingen verrichtte de expeditie baanbrekend wetenschappelijk werk. Racovitza verzamelde een schat aan biologische monsters, en Arctowski bestudeerde de weerpatronen en het geomagnetisme van de Zuidpool. Dit leverde waardevolle inzichten op in het Antarctische ecosysteem en meteorologie.
Op biologisch vlak verrichtte Emil Racovitza baanbrekend werk door een uitgebreide collectie van organismen te documenteren, variërend van pinguïns en zeehonden tot micro-organismen. Hij beschreef verschillende nieuwe soorten en legde daarmee de basis voor de studie van Antarctische ecosystemen en de adaptatie van leven aan extreme omstandigheden.
Arctowski en Dobrowolski hielden zich bezig met meteorologie en klimatologie. Ze voerden dagelijkse metingen uit van temperatuur, luchtdruk, windrichting en windsnelheid, waardoor één van de eerste uitgebreide datasets over het Antarctische klimaat werd verzameld. Tijdens de lange poolnacht bestudeerden ze ook het effect van de afwezigheid van zonlicht op het weer en het milieu. Hun onderzoek toonde aan dat Antarctische weerpatronen invloed hebben op globale meteorologische processen.
Op het gebied van geologie en geografie bracht de expeditie onbekende kustlijnen van Antarctica in kaart en verzamelde geologische monsters, waarmee de geologische geschiedenis van de regio beter werd begrepen. Deze ontdekkingen droegen bij aan de kennis van de unieke landschappen en sedimentaire samenstellingen van Antarctica.
